सामुहिक वनहक्क व्यवस्थापन समिती:

सामूहिक वनहक्क व्यवस्थापन समिती ही वनहक्क अधिनियम 2006 अंतर्गत ग्रामसभेच्या अधिकारातून स्थापन केलेली एक महत्त्वपूर्ण समिती आहे, जी गावाच्या सामूहिक वनक्षेत्राचे संरक्षण, संवर्धन आणि शाश्वत व्यवस्थापन सुनिश्चित करते. या समितीचे मुख्य कार्य म्हणजे वनक्षेत्रातील नैसर्गिक संसाधनांचा योग्य, पारदर्शक आणि नियोजनबद्ध वापर करणे, ज्यामध्ये बांबू, जळाऊ लाकूड, तेंदूपत्ता, मध, गोंद, फळे व विविध औषधी वनस्पती अशा वनोपजांचा संकलन आणि वितरण यांचा समावेश होतो. समिती वनक्षेत्रात होणाऱ्या अवैध वृक्षतोड, अतिक्रमण, शेकोटीमुळे होणारा वनाग्नी आणि इतर पर्यावरणीय धोक्यांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी गस्त, पहारा व्यवस्था आणि प्रतिबंधक उपाययोजना राबवते. वनक्षेत्राचे GPS मॅपिंग, सीमांकन, नकाशे तयार करणे, वनक्षेत्राचा वार्षिक वापर आराखडा (Micro-plan) बनवणे आणि त्याची अंमलबजावणी करणे हे देखील समितीची अत्यंत महत्त्वाची जबाबदारी आहे.

याशिवाय, समिती ग्रामसभा, ग्रामपंचायत, वनविभाग, वनसंरक्षक आणि स्वयंसेवी संस्था यांच्यात समन्वय साधून विविध विकास योजना गावात राबवते. वनउपज विक्रीतून मिळणारे उत्पन्न ग्रामसभेच्या निर्णयानुसार गावाच्या विकासासाठी, महिला बचतगटांसाठी, सामाजिक प्रकल्पांसाठी आणि पर्यावरण संरक्षणासाठी वापरले जाते. समितीत महिला, SC/ST समुदाय, वनोपजावर अवलंबून असणारे कुटुंब आणि युवक यांना प्राधान्य देऊन त्यांना समान प्रतिनिधित्व दिले जाते. यामुळे समिती गावाच्या आर्थिक, सामाजिक आणि पर्यावरणीय विकासात थेट योगदान देते. सामूहिक वनहक्क व्यवस्थापन समितीच्या कार्यामुळे गावातील वनसंपत्तीचे रक्षण होते, रोजगारनिर्मिती वाढते, ग्रामस्थांमध्ये पर्यावरणाबद्दल जागृती निर्माण होते आणि गावाचा शाश्वत व सर्वांगीण विकास साध्य होतो.